X
تبلیغات
علمی - شتر

در طول تاریخ زندگی بشر بر کرة خاکی همواره انسان برای انجام مقاصد خویش و نیز برای تغذیه از حیوانات بهره می جسته است، و در این میان «شُتُر» جایگاه ویژه ای در زندگی آدمی داشته است. در این مختصر بر آن شدیم تا با گوشه ای از ویژگیهای این حیوان سودمند بیش از پیش آشنا گردیم.

 

واژۀ شتر در فرهنگهای لغات

در فرهنگ عمید در ذیل کلمة شتر آمده است:

شتر: حیوانی است قوی جُثه و پرطاقت و نشخوار کننده و حلال گوشت، دارای گردن دراز و دست و پای بلند، بر پُشت خود یک یا دو کوهان دارد که از پیه و چربی تشکیل یافته است.

در عربی به شتر «اِبِل» و «ناقه» و «جمل» هم گفته می شود، و در کتاب لغت فرهنگ عمید در بیان معنی اِبِل می گوید:

اِبِل: بمعنی شتر و به بیش از دو شتر اطلاق می شود و جَمَل نیز شتر یک کوهانه و دو کوهانه را         می گویند. ناقه بیشتر به شتر ماده گفته می شود البته در فرهنگ لغت لاروس در ذیل کلمة ناقه گفته است: ماده شتر را می گویند و نیز بمعنی چند ستارة روشن در آسمان است که صورت شتری را تشکیل می دهند. واحد شمارش شتر و نخل را «نَفَر» تعیین نموده اند و با واحد شمارش آدمیان برابری می کند و این وجه تشبیه را از آن رو گفته اند که نحوة حیات آدمی و شتر و نیز نخل مشابهت زیادی به یکدیگر دارد.

 

 

واژۀ شتر در قرآن کریم

در قرآن کریم نیز از این حیوان چندین بار یاد گردیده است. مثلاً در سورة اعراف آیة 73 آمده است که: این ناقة خداست، برای شما نشانة قدرت خداست او را بگذارید در زمین خدا بچَرد، این لغت (ناقه) هفت بار در قرآن مجید آمده است و همه دربارة ناقه صالح (ع) است و خداوند در سورة قمر آیه 28-27 می فرماید ما ناقه را برای امتحان آنها خواهیم فرستاد، منتظر و مراقب آنها باش اگر اذیتت کنند صبر کن و به آنها بگو آب چشمه یک روز از آنِ ناقه و یک روز از آنِ قوم خواهد بود.

در روضة کافی حدیث 214 از امام صادق (ع) نقل شده که قوم صالح به وی گفتند که به تو ایمان      نمی آوریم تا از این سنگ شتری حامله برای ما بیرون آوری و آن همان سنگی بود که قوم آن را تعظیم و پرستش می کردند و در هر سال نزد آن جمع شده و قربانی می کردند و همانطور که خواسته بودند خدا ناقه ای از آن سنگ بیرون آورد، خدا به صالح وحی نمود که: به آنها بگو، خدا آب را روزی برای شما و روزی برای ناقه قرار داده است، ناقه در نوبت خود همة آب را می نوشید و در آن روز همة آن قوم از صغیر و کبیر از شیر آن ناقه   می خوردند و فردای آن روز بطرف آب می رفتند و ناقه در آن روز آب نمی نوشید و روزگار به همین منوال   می گذشت تا آنکه قوم عصیان کرده و ناقه را ذبح نمودند و خداوند آن قوم را عذاب نمود.


«ویژگیهای شتر بر سایر حیوانات»

در قرآن کریم سورة غاشیه آیه 17 می فرماید: آیا آنانکه وجود خداوند را انکار می کنند، به شتر نمی نگرند که با چه کیفیتی آن را خلق نموده ایم، بنابراین در اینجا به ذکر پاره ای از ویژگیهای شتر خواهیم پرداخت.

 

«کشتی صحرا»

شتر را کشتی صحرا می نامند. برای این نامگذاری دلیل مناسبی وجود دارد، همان سان که کشتی را ساخته اند تا با همه گونه مشکلات دریا دست و پنجه نرم کند، شتر نیز برای زندگی، سفر و تکاپو در صحرا تاب و تحمل مشکلات را دارد.

جایی که حیواناتِ دیگر از بی آبی و بی غذایی جان می سپارند، شتر به خوبی از پس این دو مشکل بر    می آید، چرا که این حیوان آب و غذای ذخیره اش را در درون وجود خود حمل می کند. شتر پیش از شروع مسافرت، چند روزی یکسره می خورد و می آشامد، آنقدر می خورد تا تلّی از چربی بر پشتش انباشته می شود. این تلّ چربی همان کوهان است که حدود 50 کیلوگرم وزن دارد، پس کوهان شتر محل ذخیرة چربی است. شتر در اثنای مسافرت از همین ذخیرة چربی تغذیه می کند.

برای ذخیرة آب نیز کیسه های فلاسک مانندی در معدة شتر تعبیه شده است پس با وجود چنین توشه و    ذخیره ای است که این حیوان می تواند چندین روز در بیابان بی آب و علف راه بپیماید، بی آنکه نیازی به نوشیدن آب پیدا کند. شتر آنقدر تحمل تشنگی را دارد تا به آبشخور دیگری برسد. برای خوراک نیز از همان چربیِ کوهان خود، غذا و انرژی لازم را به بدن می رساند، از این رو، دیده می شود که در پایان سفر، کوهان شتر شُل و تقریباً آب لمبو شده، با چین و چروکهایی به یک طرف حیوان متمایل می شود، در چنین حالتی شتر به یک استراحت طولانی نیاز دارد، تا بار دیگر نیروی از دست رفته را بازیابد.

شتر یکی از قدیمیترین خدمتگزاران بشر است، بیش از 3000 سال پیش مصریان از این حیوان کار      می کشیدند. شتر در طول تاریخ همواره در کنار انسان بوده است و خدمات شایسته ای را به آدمی نموده است.

 

«شُتُر بی کوهان»

شتر بی کوهان نیز در آمریکای جنوبی پیدا می شود که قدّش کوتاهتر است، برای بارکشی و سواری بکار      می رود، شیر شتر خورده می شود و بسیار مغذّی است و برای درمان برخی از بیماریها از سوی پزشکان تجویز       می گردد. پشم این حیوان در صنایع دستی جایگاه ویژه ای دارد و قالی و گلیم های بافته شده از موی شتر ارزش بالایی دارد.

شتربان به راننده و نگهبان شتر گفته می شود البته نام دیگر او ساربان نیز اطلاق می شود که رابطة دوستانه و عاطفی بین شتر و شتربان وجود دارد و زندگی ایلات کوچنده، خاصه در مناطق کویری وابستگی زیادی به شتر دارد. چادرهایی که محل سکونت این ایلات است و ریسمانهایی که آنها را بر زمین مهار می کند از پشم شتر بافته شده است، پوست شتر نیز در پارچه بافی و کفشدوزی بکار می رود، این حیوان بسیار پرطاقت است و در سرما و گرما استقامت دارد.

 

 

«شتر دونده»

نوعی از شتر که بسیار دونده و تندرو است، جمازه می گویند. از این شتر در مسابقات و سرگرمیها       بهره برداری می کنند. هنوز هم در برخی از کشورهای عربی این مسابقات با هیجان و شور خاصی برگزار     می گردد و تماشاچیان بسیاری نیز دارد.

 

«اخلاق شتر در ادبیات کهن»

شتر را حیوان غیرتمندی نام می برند، او به سختی و شدت از حریم خانوادة خود دفاع می کند و مبارزه ای خونین تا سرحدّ مرگ انجام می دهد. امّا در مقام اطاعت بسیار بردبار است بصورتی که اگر 100 نفر شتر را صف کرده و افسار آن را به دست کودکی بدهیم در نهایت بردباری به دنبال او حرکت می کند و تا موقعی که کودک در مسیری بی خطر حرکت کند به دنبال او می روند، امّا اگر درّه ای یا گودالی خطرناک باشد و کودک به نادانی به سمت آن حرکت کند، شتر در این جا اطاعت را جایز نمی شمارد و سرپیچی می نماید. سعدی شیرین سخن در گلستان می فرماید:

حلم شتر چنانکه معلوم است اگر طفلی مهارش گیرد و صد فرسنگ بَرَد، گردن از متابعتش نپیچد، امّا اگر درّه ای هولناک پیش آید که موجب هلاک باشد و طفل آنجا به نادانی خواهد شدن، زمام از کَفَش در گسلاند و بیش مطاوعت نکند، که هنگام درشتی، ملاطفت مذوم است.

 

 

«شتر نشانة قدرت کردگار»

امام صادق (ع) در تفسیر آیه ای که شتر را بعنوان نشانة قدرت خداوند می نامد [سورة غاشیه آیه 17]   می فرماید:

(خداوند خلقت شتر را در حدّ کمال قرار داده) بصورتی که اگر شتر را مار نیش بزند و نیز شتر تشنه در کنار برکة آبی باشد، هرگز از آن آب در اوج تشنگی نمی نوشد، چون می داند که آب سمّ را در بدن او منتشر کرده و او را خواهد کشت و همچنان تحمل می کند تا اثر سم از بین برود.

و نیز در حکمت خلقت دو کوهان برای شتر می فرماید خداوند یکی از کوهانها را برای تغذیه شتر و دیگری را برای شتربان قرار داده است بصورتی که شتربان در صحرا هنگامیکه با اتمام آب روبرو می شود، نِی در کوهان فرو کرده و آب گوارا بیرون می آید و ساربان از مرگ نجات پیدا می کند.

و نیز در حکمت پاهای پهن او می فرماید: خداوند پاهای شتر را متناسب با نیاز او پهن قرار داده است تا در شنهای صحرا فرو نرود و بتواند به راحتی راه برود، حال آنکه پاهای بُز کوهی را با سُم کوچک آفریده تا بتواند با چابکی در صخره ها و کوهها حرکت کند.

و نیز دو پلک قرار داده است تا در طوفان صحرا بتواند براحتی طی طریق نماید و گرد و غبار او را از راه رفتن باز ندارد.

 

 

این مختصر به پایان رسید، امّا همچنان می توان از خصوصیات شتر، این آفریدة مهربان و صبور و سودمند سخن گفت. شما خوانندة محترم نیز می توانید قلم در دست گرفته و در این مورد تحقیق کنید.

1- چند ضرب المثل دربارة شتر بنویسید.

2- یکی از جنگهایی که حضرت علی در آن شرکت نمودند، جَمَل نام دارد، بمعنی شتر مادّه، آیا می توانید بگویید چرا به این نام نامیده شده است؟

3- آیا می دانید پیامبر اکرم (ص)، شتری را خرید و او را رها کرد که آزادانه در صحرا زندگی کند، چرا؟!

 


منابع:

فرهنگ عمید، ذیل کلمه ناقه – جمل – اِبِل – شتر

فرهنگ لاروس، ذیل کلمه ناقه

قاموس قرآن، ذیل کلمه اِبِل – ناقه – جمل

توحید مفضّل پیرامون حدیث امام صادق در رابطه با شتر

کتاب بمن بگو چرا، ص 46

گلستان سعدی، حکایت 87



تاريخ : دوشنبه 30 آبان1390 | 0:24 | نویسنده : مهدی جمعگی |